Türkiye'de benim bildiğim sadece yapay tırmanış ile çıkılan uzun rota yok. Bir nedeni belki rota yapılarının buna uygun olmaması, sürekli düz veya negatif giden rotaların eksikliği, bir başkası da yıllarca yaşanılan malzeme yoksunluğu. Bu geleneğin gelişmemesi ve serbest tırmanışın ağırlıklı olarak kullanılan teknik olması belki de ülkemiz dağları için çok büyük bir şans. Dünya üzerinde neredeyse yarım yüzyıldır kullanılan yapay tırmanış teknikleri pek çok tırmanış bölgesinde ciddi hasara yol açtığından  artık gözden yavaş yavaş düşüyor. Temiz yapay tırmanış gibi (çekiç kullanılmayan, bolt yerleştirilmeyen) yeni kavramlar ortaya çıkıyor. Yapay tırmanılan yerler yıllar geçtikçe serbest çıkılabilen rotalara dönüşüyor ama bunlar yapay tırmanış tekniklerinin bilinmesi ve çalışılmasına engel olacak gelişmeler değil. İnsan hayatının söz konusu olabileceği durumlarda bu teknikler hakkında temel bir bilgi sahibi olmak belki de yaşam kurtarabilir.

Nerede, nasıl öğrenilebilir?

Efsanevi (!) büyük tırmanışlara kalkışmadan önce yapay tırmanışı iyi bildiğiniz bir tırmanış bölgesinde yağışlı bir dönemde denemeniz faydalı olabilir. Böylelikle yavaş yavaş gerçekten yapay tırmanış gerektirecek bir geçişte ihtiyacınız olacak temel beceriyi yavaş yavaş geliştirebilirsiniz. Bir duvar tırmanışında yapacağınız hata her hafta gittiğiniz tırmanış bahçesinde başınıza gelebilecek tersliklerden daha fazla acıtır.

Kısa sürede merdivenlere ihtiyaç duyarsınız. (bunlar perlondan yapılmış ve bir malzemeden diğerine yükselmek için kullanılan aletler) kendiniz de uzun perlonlardan düğümleyerek merdivenlerinizi yapabilirsiniz. Yapay tırmanışın tek iplerde çift ve ikiz iplere oranla daha kolay gerçekleştirildiğini de fark edeceksiniz. 10-11mm. tam ipler hem ip kullanımını daha kolaylaştırır, hem de partnerinizle iletişimi.  

Serbest tırmanış etiğinin baskın olduğu bir bölgede dikkat etmeniz gereken şey ise kaya yapısına zarar vermemek olabilir. Bunun için çalışırken sikke yerine takozlarınızı ve eğer varsa rotalardaki boltları kullanabilirsiniz.

 İp boyunu toplamak

Yapay tırmanışta artçının bir yandan da ip boyundaki malzemeleri toplaması gerekir. Prusikleyerek ya da cumarlayarak bir yandan artçı, lider tarafından istasyona sabitlenmiş ipte yükselirken diğer yandan rota üzerine yerleştirilmiş malzmeyi toplamakla uğraşabilir. Bu zaman zaman lead'lemek kadar uğraştıran ve yorucu bir iştir. Yine tek ip kullanmak artçının işini kolaylaştıracaktır. 

Uzun yapay tırmanışlarda yiyeceklerin ve malzemenin içinde bulunduğu büyük bir çantayı liderin yukarıya iple çekmesi artçının sırt çantası ile yukarıya tırmanmasından daha kolaydır. Bunun için ikinci bir yardımcı ipin ucunu liderin kemerine bağlayarak tırmanırken yukarı götürmesi ve bununla eski bir çantayı yukarıya çekme tekniklerini çalışmak faydalı olur.   

Malzeme

Zamanla bu işte ustalaştıkça gerçek yapay tırmanış için gerekebilecek özel malzemeyi toparlayabilirsiniz. Çoğunun modasının dünyada geçmiş ve Türkiye'de neredeyse hiç böyle bir geleneğin oluşmamış olduğunu düşünerek belki de hiç yapmazsınız ama bu işi için genelde kullanılan malzemeler sikkeler, askı çengelleri, yumuşak başlı çatlakların şeklini alan takozlar ve çok miktarda sıkıştırma takozudur. Bunun yanında bir çift dikişli perlon merdiven (bunu kendiniz de yapabilirsiniz), bir çift perlon zincir (daisy chain) ki bu yapay tırmanışta vazgeçilmezlerden biridir, cumarlar (prusik setleri aynı iş için kullanılabilir), küçük bir metal makara ve çok sağlam ve dışında fazla cebi, kolu, bağırsağı olmayan bir malzeme çekme çantası toparlayacağınız diğer malzemeler olabilir.     

Yapay tırmanış, malzeme ağırlıklıdır, banka hesabı ve ömür törpüsüdür. Buna hazır olmak gerek.

Yapay tırmanış sırasında

İlk gerçek yapay tırmanış rotanıza hazırsınız, rotanın altında, iki perlon zinciriniz kemerinizin emniyet halkasına geçirilmiş, merdivenlerinizin her biri bu zincirlerin üstüne  bir kilitli karabina ile takılı ve düz kapılı tercihen oval birer karabina da zincirlerinizin ucuna takılı. bu karabinaları yerleştirdiğiniz malzemeye girmek için kullanacaksınız. perlon zincirlerinizle yerleştirdiğiniz malzemeye oturmak için bir de kemerinizin halkasına kısa bir yardımcı ip ile bir karabina veya askı kancası (fi-fi hook) ekleyebilirsiniz. Bununla perlon zincir üzerindeki doğru uzaklıktaki halkaya girerek oturup dinlenebilirsiniz. 

Kimse kasksız bir yapay tırmanış macerasına girmemeli. Bir düşme sırasındaki öneminin yanında, yerleştirdiğiniz bir malzemenin sağlamlığını denerken payınıza düşecek olan bir parça kayanın pekmezi akıtmaması için de sonderece gereklidir kask. 

Şimdi ipinize de girip tırmanışa başlayabilirsiniz.

İlk Malzemenizi mümkün olduğunca yükseğe yerleştirip merdiveninizi veya perlon zinciri buna girin. Fi-fi ya da karabinayı gerginlik yaratacak ve malzemeye yük bindirecek şekilde zincirde bir halkaya geçirin. Hafif hafif zincire ağırlığınızı bırakın veya merdivenin üstünde zıplayın. Bunu yerleştirdiğiniz parçanın sağlamlığına emin olamna dek yapın. 

Şimdi ilk parçanızın sağlam yerleştiğine emin olduğunuza göre merdivenin üstünde fi-fi'yi ya da karabinayı direkt yerleştirdiğiniz malzemeye girebileceğiniz kadar yükselin. Dinlenin ve bir sonraki malzemeniz için bir yer arayın.

Eğer ağırlığınızı iki ayağınıza bölmek ve denge sağlamak gereğini hissederseniz, diğer merdiveninizi de aynı perlon zincire geçirip üstüne basabilirsiniz. Bu özellikle izice yükselip, yerleştirdiğiniz malzeme göğüs hizasının iyice altında kaldığında denge sağlamak için gereklidir. İki merdivende daha rahat dinlenir ve bir sonraki parçayı yerleştirdiğinizde merdivenlerin birini hemen çıkarıp bu parçayı denemek için takabilirsiniz.

Bu sıralamayı tepeye ulaşana kadar sürdürün.

Yapay tırmanışı öğrenmek, etkin çalışan bir sisteme alışıp hep aynısını uygulamak anlamına gelir.

Bir kaç öneri

Eğer çok fazla efor sarfediyorsanız bir şeyleri yanlış yapıyorsunuz demektir. Kollarınızla değil perlon zincirlerle  asılı durduğunuza emin olun. Bir kaç ip boyundan sonra bir ritme girip temponuzu bulursunuz. İpi ancak göğüs hizanızdan aşağıdaki parçalara girin. daha yukarıda klip yaparsanız, yerleştirdiğiniz parçanın patlaması durumunda oluşacak şok yükü çok artacaktır.

Öncü istasyona ulaşıp tırmanış ipini sabitledikten sonra "ip sabit" diye aşağıya bağırır. Bu artçının ipi güvenle cumarlayabileceğine dair  işarettir. Bundan sonra çantayı çekmek gerekiyorsa ikinci bir sinyal verilir. Bu sinyal öncünün yardımcı çekme hattını bir makaradan geçirdiği ve çekmeye hazır olduğu anlamına gelir. Artçı sinyalden sonra çantayı alttaki istasyondan sökebilir.

Artçı alttan başlarken önce cumarlarını ya da prusiklerini ipe girer, ipin boşunu alır ve yükselmeye başlar. Her parçaya ulaşınca durup parçayı söküp bir düzen içinde üzerine aldıktan sonra bir sonrakine doğru ilerler. Her 5-10 metrede uygunken bir sekizli düğümü ile ipi kemerine bağlamalıdır. Bu cumar ya da prusiklerde bir terslik olması durumunda yedekleme sistemidir. Eğer ip boyu zikzak çiziyorsa, cumarlamak karmaşıklaşır ve malzeme atlatmak için üstteki cumarı sökmek zorunda kalabilirsiniz. yerden yüzlerce metre yukarıda tek bir cumarla ipe bağlı iken yedekleme düğümlerinin önemini anlar insan.

Yapay tırmanış A derecelendirmesi

Yapay tırmanış dereceleri temel olarak malzemelerin yerleştirme zorluğu ve yük taşıma kapasitesini tanımlar.  Küçük zorluk artışları serbest tırmanışta olduğu gibi + ile gösterilebilir. Bu dereceler her geçen gün çıkan yeni malzemeler ve  kaya yapıları yüzünden  değişebilir.

·        A0 malzemeye oturmak, bir sikkeye basarak yükselmek, takoz yerleştirip kendini çekmek vb. Aslında serbest tırmanış olarak nitelendirilemeyecek  fakat merdiven kullanılmayan her şey. Fransız serbest tekniği olarak da bilinir.

·        A1: Kolay yapay tırmanış. Bütün malzemeler bir düşüşü tutabilecek kadar sağlam ve kolay yerleştirilebilir.

·        A2: Orta derece yapay, sağlam fakat sıklıkla ters ve zorlanarak yerleştirilen malzeme. Belki iyi bir ara emniyetin üstünde bir iki tane zor yerleştirme. Düşmek pek tehlikeli değil.

·        A2+: Orta derece fakat, iyi bir yerleşimden sonra daha fazla sayıda ters yerleşim.Ciddi bir düşüş olasılığı var fakat aksi durumda genellikle sorunsuz..

·        A3: Zor yapay. Art arda pek çok ters yerleşim ve malzemeyi yerleştirdikten sonra ağırlık bindirmeden önce test etmek gerektirir. İp boyunca sağlam malzemeler de olur fakat oldukça araları açık ve az sayıdadırlar. Bir düşüşte sekize kadar malzeme yerinden fırlayabilir fakat genelde ciddi tehlike çok küçüktür. Bir ip boyu bir kaç saat sürer.

·        A3+: A3, fakat tehlikeli düşme olasılığı var.

·        A4: Ciddi yapay.Çoğu malzeme vücut ağırlığından biraz azını taşıyabilir ve her düşüş ciddi sonuçlar doğurur. Son iyi yerleşmiş malzemenin 10- 15 metre üstünde olmak alışılmış bir durumdur.

·        A4+: Çok ciddi yapay.Yerleştirmeler çok sınırda ve genellikle bir ip boyu pek çok saat sürer.

·        A5: Ekstrem yapay. Bir ip boyundaki hiç bir malzeme düşüşü durduramaz. Bolt ya da perçin A5 ip boylarında bulunmaz

·        A6: Düşüşü durduramayacak istasyonları olan A5. Lider düşer, bütün ekip uçar. Hiç bir akıllı bunu denemedi, hiç bir deli de sağ dönüp anlatamadı.

Bu yazı için Andy Kirkpatrick ve John Long’un yazılarından faydalanılmıştır